حكومت‌هاى زيديه 1 . دولت ادريسيان ادريس بن عبد اللّه بن حسن مثنّا يكى از برادران محمد نفس زكيه پس از شركت در قيام حسين فخّى به « مغرب دور » گريخت و در سال 172 هجرى دولت خود را در آنجا تأسيس كرد . در خصوص زندگى ادريس بن عبد اللّه و جانشينان او اطلاعات چندانى در اختيار نيست و منابع زيديه نيز كمتر به آن پرداخته‌اند ؛ ولى مسلّم است كه ادريس پس از چند سال حكومت و احتمالا در سال 177 هجرى با دسيسه هارون الرشيد مسموم شد و به شهادت رسيد و پس از شهادتش ، تا بيش از دو قرن عده‌اى از فرزندان و نوادگان او دولت ادريسيان را استمرار بخشيدند و حتى در مقطعى از قرن پنجم ، آنان با كنار زدن امويان ، بر اندلس نيز تسلط يافتند . 2 . دولت طبرستان و ديلم اولين حضور پيشوايان زيديه در ايران به قرن دوم هجرى و به قيام يحيى بن زيد در خراسان و پس از آن به نهضت يحيى بن عبد اللّه در منطقه ديلمان باز مىگردد كه موفقيت‌آميز نبود . در سال 250 هجرى ، حسن بن زيد ، از نوادگان امام حسن ( ع ) ، معروف به داعى كبير با كمك مردم ديلم و طبرستان قيام كرد و اولين حكومت علويان زيدى را در شمال ايران تشكيل داد . اين حكومت در طول چندين قرن با فراز و نشيب‌هاى بسيار از قرن سوم تا قرن دهم استمرار يافت . پس از وفات داعى كبير در سال 270 هجرى ، برادرش محمد بن زيد كه او نيز داعى كبير خوانده مىشود ، جانشين او شد . محمد بن زيد در سال 287 هجرى در جنگ با سامانيان در گرگان كشته شد ؛ ولى منابع زيديه در امام دانستن اين دو برادر هماهنگ نيستند و اغلب ، آنان را واجد شرايط اين مقام نمىدانند و از آنان به‌عنوان امام ياد نمىكنند . زمانى كه ناصر اطروش در سال 301 هجرى حكومت زيديه را حيات دوباره بخشيد ، همهء زيديه بر امامت او اتفاق‌نظر داشته ، او را به‌عنوان يكى از بزرگ‌ترين امامان خود شناختند . ناصر اطروش پايه‌هاى حكومت زيديه را در شمال ايران استوار ساخت و دشمنان شيعه را سركوب نمود و در سال 304 هجرى در